Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 18651
تاریخ انتشار : 11 آذر 1391 9:11
تعداد بازدید : 1621

دانش رسانه ای از واژه تا معنا

دکتر سید حسین شرف الدین عضو هیئت علمی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی ره واستاد دانشکده صدا و سیما قم در"دانش رسانه ای از واژه تا معنا" ماهنامه رواق هنر و اندیشه به واکاوی دانش رسانه ای پرداخته است

دکتر سید حسین شرف الدین عضو هیئت علمی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی ره واستاد دانشکده صدا و سیما قم در"دانش رسانه ای از واژه تا معنا" ماهنامه رواق هنر و اندیشه مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما به واکاوی دانش رسانه ای پرداخته است.

ماهنامهء رواق هنر و اندیشه، به عنوان تنها ماه‌نامهء مکتوب با رویکرد مطالعات رسانه و دین، خود را موظف می‌داند نظر اصحاب علم را جویا شود.متن پیش رو حاصل مصاحبهء مکاتبه‌ای ما با سید حسین‌ شرف الدین،دانش‌آموختهء حوزهء علمیه و دانشجوی دکترای فرهنگ و ارتباطات،دربارهء بحث دانش‌ رسانه‌ای دینی است.

دیدگاه شما دربارهء دانش رسانه‌ای دینی چیست؟

دانش رسانه‌ای به واقع نه یک دانش یا حوزهء معرفتی مشخص که مجموعه‌ای از شاخه‌ها و گرایش‌های مختلف و به هم پیوسته یا شبکهء درهم تنیده‌ای از دستاوردهای نظری و تجربی برگرفته‌ از فلسفه،روان‌شناسی،روان‌کاوی،جامعه‌شناسی،مطالعات فرهنگی،اقتصاد،حقوق،ارتباطات، مدیریت،زبان‌شناسی،نشانه‌شناسی و شاخه‌های مختلف هنری است که به صورت یک دانش‌ چندرشته‌ای یا میان‌رشته‌ای اعلام موجودیت کرده و به بحث و بررسی پیرامون طیف گسترده‌ای از موضوعات هم‌چون فرآیند ارتباط،ارتباطگر،مخاطب،معنا،نماد،پیام،مجاری ارتباط،مهارت‌های‌ ارتباطی،فضا و بستر وقوع ارتباط،اهداف ارتباط،آثار و پیامدهای ارتباط،شرایط تاثیر،فیلترها یا کنترل‌گرها،پارازیت‌ها یا عوامل اخلالگر،جنبه‌های هنری و زیبایی‌شناختی پیام،گونه‌شناسی ارتباط، مدل‌های ارتباطی،روش‌شناسی،چهارچوب‌های تحلیل و...اختصاص یافته است.مفروضات زمینه‌ای، ظرفیت‌های سازمانی،قواعد و هنجارهای رفتاری،استانداردهای حرفه‌ای،ارتباطات درون و برون‌ سازمانی،فرصت‌ها و محدودیت‌های فرهنگی،اجتماعی،سیاسی،اقتصادی،مذهبی نیز از جمله‌ موضوعاتی هستند که تصریحا و تلویحا در این دانش از آن‌ها سخن به میان می‌آید.لازم به ذکر است.

که بخشی از دانش رسانه‌ای ناظر به ابعاد فنی و جنبه‌های سخت‌افزازی رسانه است که از حوصلهء این‌ گفتار خارج است.با الهام از تصویرسازی فوق،دانش رسانه‌ای دینی-یا منبعث از دین-نیز قاعدتا حوزه‌ای خواهد بود که تحت تاثیر و متناسب با منظومهء باورها،نگرش‌ها،ارزش‌ها،هنجارها،نمادها، اهداف و آرمان‌ها،ترجیحات دین و تجربیات تاریخی و حرفه‌ای کارگزاران و رسانه‌گردانان مومن، اقتضائات فرهنگ دینی جامعه،نیازها و انتظارات مخاطبان،دستاوردهای علمی و تجربی،فرصت‌ها و محدودیت‌ها و...لوازم دانشی و اطلاعاتی مورد نیاز برای یک فعالیت رسانه‌ای در بخش‌های مختلف‌ تدوین راهبردها،سیاست‌های اجرایی،برنامه‌ریزی،جذب نیرو،تولید،پخش،مخاطب‌یابی،تاثیرگذاری، بازخوردگیری و...را فراهم می‌سازد.

آیا اساسا رسانهء دینی تعبیر علمی و درستی است؟

رسانهء دینی نیز مانند همهء مفاهیم دارای پسوند دینی-جامعهء دینی،حکومت دینی-از مصطلحات جدیدی است که تلقی‌های مختلفی از آن وجود دارد.تلقی ابتدایی از این مفهوم و تصویر غالب و متفاهم از آن به ویژه با ارجاع به تجربهء ارباب کلیسا و جامعهء مسیحی در راه‌اندازی و ادارهء ده‌ها شبکهء رادیویی و تلویزیونی با هدف انتشار پیام دین،به حوزهء معنایی رسانهء دینی نوعی تعین‌ قهری بخشیده است.ازاین‌رو،رسانهء دینی،رسانه‌ای است که به نشر و پخش عقاید و باورهای‌ دینی،احکام و قواعد مذهبی،سبک‌های زندگی مومنانه،ابعاد شخصیتی چهره‌های الگویی،فراز و فرودهای زیست جهان تاریخی مومنان،تفسیر متافیزیکی حوادث و رویدادها و ترغیب به داشتن زندگی‌ سالم و بانشاط بپردازد.رسانهء دینی هم‌چنین باید از کیان دین دفاع کند،به تقویت موضع مومنان‌ بپردازد،به شبهات ملحدان و منتقدان پاسخ گوید،نیازهای روحی و معنوی مومنان را تامین کند، بنیادهای معرفتی اهل ایمان را تقویت کند،در موضوعات نوین مرتبط با دین و معنویت اتخاذ موضع‌ نماید،حق‌گرایی و حق‌جویی را ترویج کند،با بینش‌ها و ارزش‌های انحرافی مبارزه نماید، حساسیت‌های متعالی ر برانگیزاند،در اصلاح و پالایش فرهنگ عمومی بکوشد،تذکارهای لازم را متعهدانه ارائه نماید و همواره در دعوت غیرمومنان برای پیوستن به جرگهء مومنان تلاش کند.این‌ رسانه هم‌چنین باید از موضعی سلبی،از همراهی با سیاست‌های رسانه‌ای غالب در جامعهء مدرن‌ هم‌چون ترویج سکس،بی‌بندوباری،خشونت،سرگرمی‌های مبتذل،موسیقی‌های مخرب،مادی‌گرایی‌ افراطی،مصرف‌گرایی،بینش‌ها و تمایلات سکولار و لاییک،پوچ‌گرایی و...به شدت بپرهیزد و تا حد امکان مسئولانه با این جریان مبارزه کند.به بیان مختصر،یک رسانهء دینی تمام‌عیار،باید علاوه بر مضمون و محتوا،در روح،شکل،قالب،زبان،بیان و مجموع آرایه‌ها و ضمائم نیز دینی یا تابع و متاثر از دین باشد.

با توجه به گسترش ارتباطات رسانه در شعاع جهانی و تکثر ادیان و مذاهب، رسانه چه امکانات فرهنگی و اجتماعی برای دین می‌تواند فراهم نماید؟

فرآیند پرگسترهء جهانی شدن به دلیل کوچک شدن و آب‌رفتگی تدریجی جهان،فشردگی زمان و مکان،مغلوب شدن مرزهای جغرافیایی و فرهنگی و ده‌ها و صدها تحول ریز و درشت دیگر که عمدتا به یمن ظهور وسایل ارتباطاتی و مواصلاتی مدرن و رسانه‌های پرقدرت جهان‌گستر به وقوع پیوسته، امکانات و در عین حال،چالش‌هایی را برای فرهنگ،عموما و برای دین،خصوصا فراهم ساخته است. برخی از امکاناتی(و گاه محدودیت‌هایی)که رسانه‌ها به ویژه رسانه‌های جهان‌گستر به طور مستقیم و غیرمستقیم برای دین فراهم ساخته‌اند،از این قرار است:ترغیب و تحریص مومنان متعهد به تبلیغ‌ دین و مرام ایدئولوژیک خود،تعدد و تکثر روزافزون کانال‌های تبلیغ و ترویج دین،امکان‌یابی پراکنش‌ اطلاعات دینی در شمارگان وسیع،امکان‌یابی بیشتر برای تبلیغ آموزه‌های دین،آسان‌تر شدن‌ دست‌یابی به اطلاعات بیشتر از تعالیم و موقعیت دیگر ادیان(کمیت و پراکندگی پیروان،حوزهء نفوذ، سیاست‌های تبلیغی،امکانات)،رشد فزایندهء دانش مذهبی و اطلاعات دینی توده‌ها و افراد غیر متخصص(که خود به تنزل جایگاه و کاهش موقعیت فکری و اجتماعی متخصصان مذهبی منجر شده است)،کاهش اتصال سنتی مذهب به تاریخ و فرهنگ ملت‌ها و گروه‌های قومی،وقوع تغییر درساختار سنتی ادیان تاریخی(بعضا وقوع تغییر در محتوای اعتقادات،ارزش،مناسک،شعائر و رسوم‌ تحت تاثیر ارتباط با فرهنگ‌های مختلف)، گسترش ارتباطات متنوع میان پیروان یک دین در سراسر جهان،تعمیق پیوند میان ملل دارای دین مشترک،برهم خوردن مرزهای جغرافیایی ادیان،ورود کنترل‌ناپذیر ادیان به قلمرو نفوذ و حوزهء استحفاظی یکدیگر،نزدیکی بیشتر ادیان به ویژه ادیان الهی‌ با یکدیگر،و وقوع پدیدهء چندملیتی شدن تدریجی ادیان،امکان‌یابی تلفیق و آمیزش نوین ادیان و شکل‌گیری ادیان التقاطی،امکان‌یابی ظهور ادیان بی‌سرزمین یا فاقد مرکزیت مشخص،توسعهء روزافزون معنویت‌گرایی دینی یا متاثر از دین،شیوع پدیدهء مبلغ شدن دین همگانی و ورود فزایندهء افراد و گروه‌های مختلف به جرگهء مبلغان دینی،کنترل‌ناپذیری جریان تبلیغ دین توسط کانال‌های مختلف، شیوع تبلیغ غیرمستقیم دین از طریق برنامه‌های متنوع رسانه‌ای،روند رو به رشد تکثرگرایی و پلورالیزم مذهبی،تقویت هم‌زیستی در عین رقابت آزاد ادیان در مقیاس جهانی،توسعهء جهانی‌ جنبش‌های مذهبی بدون تکیه بر روحانیان و متخصصان مذهبی،مشارکت بیشتر ادیان و مومنان در جنبش‌های اجتماعی(هم‌چون جنبش‌های صلح،حفاظت از محیط زیست،تبعیض نژادی،تروریسم، جنگ و...)،کالایی شدن اقلام فرهنگی دین،بالا رفتن میزان مصرف اطلاعات دینی،شیوع دیدگاه‌های‌ انتقادی به مذهب و مولفه‌ها و تفسیرهای سنتی آن،امکان بازخوردگیری فرستندگان پیام دینی ازمخاطبان متنوع،کاهش خودسانسوری در طرح دعاوی دینی مخالف با قرائت‌های رسمی و ترجیحی، امکان پالایش یا صیقل‌دهی پیام‌های دینی پیش از ارسال،استفادهء بیشتر از هنر در تبلیغ آموزه‌ها و پیام‌های دینی،امکان دریافت پرسش‌های مختلف معطوف به دین از طریق مخاطبان،توده‌ای شدن‌ دین رسانه‌ای و...

ظرفیت رسانه‌های دیداری-شنیداری در انتقال مفاهیم دینی تا چه میزان است؟

رسانه‌های دیداری-شنیداری(تلویزیون،سینما و اینترنت)به دلیل ویژگی‌های هستی‌شناسی، اقتضائات تکنیکی،قابلیت‌های ساختاری،ظرفیت‌های بیانی،زبان فنی،مختصات زیبایی‌شناختی، منطق نشانه‌شناختی،الزام به خلق فضاهای مصنوعی و تخیلی،ماهیت این‌جهانی و غلظت‌ ویژگی‌های سکولار،محدودیت دانش فنی و آکادمیک گردانندگان و...با وجود امکانات و ظرفیت‌های‌ بسیار زیاد برای انعکاس تصویری پدیده‌ها و واقعیات مشهود و ترجمهء مصور امور ذهنی و انتزاعی، واقعیات نامریی این‌جهانی؛معمولا برای عینی ساختن و تصویرپردازی از واقعیات جهان فراسو،عالم‌ غیب،حقایق متافیزیکی و استعلایی و یافتن مابه‌ازاهای تصویری متناسب با مشکلات زیادی‌ مواجه‌اند.معادل‌سازی تصویری برخی از حقایق و معارف بلند فلسفی،عرفانی و کلامی مندرج در منابع اصیل دینی و برخی از یافته‌ها و مواجید تجربی و شهودی اهل معرفت و تبدیل آن به تصاویر عینی و رئالیستی اگرنه محال،دست‌کم بسیار مشکل و در مواردی با دخل و تصرف‌های زیاد و بعضا تحریف‌گرانه توام خواهد بود.بی‌شک،حقایقی که حتی تصور و ادراک عقلی آن برای سالکان طریق و فرهیختگان متاله خالی از صعوبت نیست،به راحتی نمی‌تواند در تور تخیل برنامه‌نویسان و تصویرسازان رسانه‌ای صید شود.البته وجود این سنخ محدودیت،تاکنون مانع ورود ارباب رسانه به‌ این عرصه نشده و نباید بشود.دراماتیزه کردن باورها،ارزش‌ها و حقایق دینی و تصویرپردازی متوازن‌ از شخصیت‌های تاریخی و چهره‌های الگویی در قالب‌های مختلف برنامه‌ای و ادبیات نمایشی،موجب‌ می‌شود تا عموم مخاطبان به ویژه کسانی که به راحتی امکان سلوک فکری برای نیل به این حقایق‌ را ندارند،به راحتی دست‌کم به سطحی از این حقایق دیریاب وصول یابند.بی‌شک،تصویرسازی و معادل‌یابی دیداری نیز هم‌چون همهء انواع ترجمه‌ها مشکلات و محدودیت‌های خاص خود را دارد و ارباب رسانه باید ضمن وقوف و آگاهی دقیق و آگاهی دقیق به کاستی‌ها و آسیب‌های محتمل این قبیل برنامه‌ها،تا حد امکان از بروز تبعاتی که خلاف مطلوب را نتیجه می‌دهد،اجتناب ورزند.نیازی به ذکر نیست که‌ بخش قابل توجهی از حقایق و معارف دینی،به دلیل اقتضائات ویژه،قابلیت زیادی برای سوژه‌پردازی‌ و پذیرش چهارچوب‌ها و قالب‌های متنوع رسانه‌ای دارند.

تحلیل و ارزیابی شما از حضور دین در رسانه(دین رسانه‌ای)چیست؟

دین رسانه‌ای،به استناد تجربیات کلیسایی و قطع نظر از الگوهای مفروض و متخیل،دینی است که به صورتی انضمامی در قالب برنامه‌های مختلف رسانه‌ای توزیع و انتشار می‌یابد.به بیان دیگر،دینرسانه‌ای مظروفی است که در ظرف رسانه و در چهارچوب قابلیت و محدودیت‌های آن به صورت‌ مستقل یا ضمنی ابلاغ و تبلیغ می‌شود.دینی که رنگ رسانه را بر خود دارد و متناسب با اقتضائات، ضرورت‌ها،ماموریت‌ها و انتظارات فرهنگی-اجتماعی رسانه،مفهوم‌سازی،تفسیر،قالب‌یابی، برنامه‌نویسی،تصویرپردازی و القاء می‌شود.در مفهوم دین رسانه‌ای که ظاهرا معرّف ورود ناخواسته و غیرمنتظرهء دین به نظام رسانه‌ای سکولار در جوامع غربی است،این دین است که به منزلهء بخش‌ انفکاک‌ناپذیری از فرهنگ عمومی جامعه به رسانه راه یافته و در چهارچوب برنامه‌های معمول آن‌ انعکاس می‌یابد.در مقابل مفهوم رسانهء دینی که بیشتر مبین بهره‌گیری آگاهانهء دین‌مداران از رسانه‌های مدرن در تبلبغ و ترویج تعالیم دینی در قالب‌های مختلف رسانه‌ای است،این رسانه است‌ که باید به تبع دین و ظرفیت‌های درونی آن،خود را سازمان داده و در جهت انتشار مطلوب آن‌ برنامه‌سازی کند.

رسانه‌ها در جوامع سکولار عمدتا با هدف تامین مطالبات و انتظارات مخاطبان دینی، کاهش‌ حساسیت‌ها و اعتراض‌ها،تنوع بخشیدن به برنامه‌های رایج جامعه‌پذیر کردن توده‌های دارای پیشینهء فرهنگ دینی،بسط و تعمیق باورهای مذهبی،ارائهء تفسیرهای متافیزیکی از حوادث و رخدادهای‌ تاریخی-اجتماعی،معنا بخشیدن به زندگی،تقویت بنیادهای اخلاقی،مهار پوچ‌گرایی روزافزون، پاسخ‌یابی برای شبهات ملحدان،تقویت آمیزه‌های فرهنگ غالب،مرتبط ساختن دین با زندگی‌ روزمره،کاهش روند فزایندهء کج‌روی‌ها و انحافات اجتماعی،ترغیب عموم به تامل و تفکر در حقایق‌ دینی،انعکاس فعالیت‌های متنوع سازمان‌های دینی و...به معرفی دین(باورها،ارزش‌ها،هنجارها، مناسک،آداب،حکایات تاریخی،احوالات اولیای دین)در قالب‌های مختلف رسانه‌ای هم‌چون خبر، سخنرانی،میزگرد،مصاحبه،پرسش و پاسخ،آموزش،مستندسازی،جنگ،فیلم و سریال،قصه‌گویی، موسیقی،کارتون و...روی آوردند.با ارجاع به تجربیات کلیساییان، این ورود تبعی با وجود خدمات‌ نسبی به نشر و تبلیغ دین و تقویت جایگاه آن در ذهنیت توده‌ها،به دلیل ارجاعات نامتوازن، بهره‌گیری‌های کلیشه‌ای،قالب‌سازی‌های نامناسب،تفسیرهای مادی‌گرایانه و سکولار،در دسترس‌ نهادن حقایق بلند،سطحی‌نگری و...پیامدها و تبعات ویرانگری را به بنیادهای اعتقادی مومنان و ظرفیت‌های دینی جامعه متوجه ساخت.انتظار می‌رود که در جامعهء انقلابی ایران،کارگزاران فرهنگی‌ به ویژه ارباب رسانه با هوشمندی و درایت،ضمن بهره‌گیری کامل از ظرفیت‌های رسانه‌ای موجود در جهت تبلیغ و ترویج معارف دین متناسب با اقتضائات زمان و نیاز مخاطبان،از بروز چنین پیامدهای‌ نامطلوبی جلوگیری کنند.

منبع: نورمکز

ثبت شده توسط : م.ر فرزین

نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

تمامي حقوق اين سايت متعلق به دانشکده صدا و سيما قم است.