Delicious facebook RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 17873
تاریخ انتشار : 20 آبان 1391 13:49
تعداد بازدید : 1785

ساختارشناسی فیلم مستند خبری

دکتر احمد ضابطی جهرمی در مقاله ای به تبیین علمی"ساختارشناسی فیلم مستند خبری" در فصلنامه تخصصی فرهنگ و هنر پرداخته است

 

دکتر احمد ضابطی جهرمی در مقاله ای به تبیین علمی"ساختارشناسی فیلم مستند خبری" در فصلنامه تخصصی فرهنگ و هنر پرداخته است

سینما

در بین انواع فیلم‌های مستند، مستندهای خبری و گزارشی که امروزه کاربرد وسیع و روزمره‌ای در ژورنالیسم تلویزیونی دارند، علیرغم قدمت زیاد در تاریخ سینما و سابقه طولانی‌ در تاریخ تلویزیون،کمتر مورد توجه پژوهشگران این دو رسانه بوده‌اند.همچنین این دو گونه در متون و ادبیات مربوط به فیلم مستند،بیشتر از لحاظ تاریخی مورد پژوهش و بررسی قرار گرفته‌اند.

این مقاله ضمن معرفی دورهء انتقال فیلم خبری از سینما به تلویزیون، از دیدگاه جدید و متفاوتی که عرصه ساختارشناسی است،به گونه مستند خبری تلوزیونی پرداخته است.البته آنچه‌ که از لحاظ سنت‌های سینمایی موجود در تاریخ فیلم مستند با عنوان«فیلم مستند خبری» می‌شناسیم-و سال‌هاست که دیگر در سینما تولید نمی‌شود-با قطعات تصویری که امروزه از بخش اخبار تلویزیون پخش می‌شود،تفاوت‌های زیادی دارد.در این مقاله،با اغماض،ما آنها را نیز«فیلم خبری»خوانده‌ایم درحالی‌که آنها عناوین و یا«اقلام اخبار مصور»یا آیتم‌های‌ (Item) خبرند،نه حقیقتا«فیلم خبری»به مفهوم سنتی و یا با معیارهایی که در تاریخ سینما،دست‌کم‌ شصت سال تجربه شده است.

«فیلم خبری‌ (News reel) به مفهوم انضباط و سنت‌های تولید فیلم مستند،با توجه به‌ کاربردش برای خود،تاریخ،روش‌ها،فنون،نظریه‌ها و حتی ارزش تدوینی خاصی داشته‌ است.1

امروزه در تلویزیون، از جمله در تلویزیون ایران،«فیلم خبری»مطابق موازین تجربه شده درتاریخ سینما،کم تولید می‌شود. آنچه که با عناوین«تفسیر مصور خبر»، «رویدادهای مصور خبری»،«رویدادهای خبری بدون شرح»و...دیگر عناوینی نظیر آنها، در ضمن اخبار و یا در خاتمه برنامهء اخبار تلویزیون می‌بینیم، اصالتا«فیلم خبری»نیستند، بلکه بیشتر تلفیقی از تصاویر خبری خبرگزاری‌ها و یا مجموعه‌های اقتباسی و تدوینی از مواد تصویری موجود در پایگانی‌های‌ خبرند که گاه گفتار متن(و احیانا موسیقی)آنها را همراهی می‌کند.

درهرحال،یک«فیلم خبری»اصالتا و حقیقتا«تولید»می‌شود و مراحل تولید آن از مرحله‌ «ایده تا اکران»،شامل طراحی،برنامه‌ریزی و...است-یعنی همان چیزهایی که فیلم‌های«مستند خبری سینمایی»باید داشته باشد.

پیش از اختراع و گسترش تلویزیون،فیلم‌های خبری و گزارشی در سالن سینمای شهرهای‌ بزرگ-قبل از نمایش فیلم اصلی که معمولا یک فیلم بلند داستانی بود-و یا توسط گروه‌های‌ سیار نمایش فیلم-معروف به«سینما سیار»که در شهرهای کوچک فعالیت داشتند-به نمایش‌ درمی‌آمد.

در آن دوره،سینما،رادیو و مطبوعات مهم‌ترین و عمده‌ترین رسانه‌های جمعی برای انتشار خبر و اطلاع‌رسانی بودند؛ در این مورد،سینما با توجه به سال اختراع آن(5981)دست‌کم‌ بیست سال از رادیو نیز جلوتر بود.

در عین حال، تعداد بسیار کمی از مردم می‌توانستند از این رسانه‌ها استفاده کنند،زیرا:

گیرنده‌های رادیویی را هرکس نمی‌توانست خریداری کند،تعداد ایستگاه‌ها،همچنین‌ پوشش امواج رادیویی به گستردگی امروز نبود،اغلب مردم سواد خواندن و نوشتن نداشتند، صنعت چاپ و توزیع مطبوعات نیز محدود بود و علاوه بر اینها در مورد سینما باید اضافه کنیم که‌ در همه شهرها،سالن‌های نمایش فیلم وجود نداشت.تا اینکه در نیمه دوم دهه 0391،تلویزیون‌ اختراع شد و دوره آزمایشی خود را تا پایان جنگ دوم جهانی گذراند و پس از آن،به ویژه از اوایل دهه 0591 که به‌طور محدود و محلی در برخی از کشورهای غربی مورد استفاده قرار گرفت،تا امروز که به کمک تکامل و تحول سریع فن‌آوری‌اش،چنان گسترش،با آن قابل‌ مقایسه نیست.تقریبا هر بیست سال یک تحول مهم و چشمگیر در عرضه فن‌آوری تلویزیون‌ صورت گرفته است.2

شکی نیست که تلویزیون به نوبه خود تحول عظیمی را نیز طی نیم قرن گذشته،به ویژه در سه دهه اخیر،در نظام خبر رسانی ایجاد کرده است.اما باید در نظر داشت که طی سال‌های 0591 تا 0791،عمده‌ترین مواد خبری و گزارش‌های مستند مورد استفاده در تلویزیون،فیلم‌های‌ سینمایی 61 میلی‌متری(به ویژه فیلم‌های ریورسال)بودند که سرعت تهیه تصاویر خبری با استفاده از این نوع امولسیون(در مقایسه با فیلم نگاتیو)خیلی بیشتر بود و این ویژگی با جنبه‌هایی‌ چون فوریت و تازگی خبر،سازگاری بیشتری داشت.در این دوره،تلویزیون از نظر نظام تولید فنی مواد خبری و به‌طور کلی برنامه‌های مستند،کاملا به فن‌آوری سینما،یعنی به دوربین‌ فیلم‌برداری،مواد خام 61 میلی‌متری،لابراتوار فیلم،تدوین و صداگذاری به روش سینمایی، اتکاء و وابستگی داشت؛تا اختراع ویدئو،که نتیجه تحول و تکامل‌ تکنیک‌های تلویزیون بود،در اواخر دهه 0691 و استفاده روزافزون آن مشخصا از اواسط دهه‌ 0791 در شبکه‌های تلویزیونی غرب،به ویژه در بخش اخبار و پخش برنامه‌های خبری و گزارشی،به عمر استفاده از فیلم و روش‌های فنی تولید سینمایی خبر(به تدریج)پایان داد.دلایل‌ آن نیز روشن است:

1-ویدئو با همان دو عامل اصلی مذکور،یعنی فوریت و تازگی خبر که مستلزم سرعت عمل‌ در اطلاع‌رسانی است،سازگاری و هماهنگی خیلی بیشتری داشت؛این سازگاری به خاطر ماهیت فنی ضبط و پخش تصویر و صدای فیلم ویدئویی(در مقایسه با فیلم سینمایی)است.در تهیه اخبار و گزارش‌های مستند تلویزیونی هنگامی که از فیلم(مواد خام سینمایی)استفاده‌ می‌شود،حتی اگر فیلم ریور سال باشد و فقط به ظهور نیاز داشته باشد،به علت در پیش داشتن‌ مرحله لابراتوار،وقت‌گیر است.زمان و سرعت عمل در تولید خبر،برای رسانه‌ای که در زمان‌های تعیین شدهء پخش برخی از برنامه‌ها بعد زنده(و مستند)به خود می‌گیرد-به ویژه در زمان‌های پخش خبر-مسئله تعیین‌کننده‌ای است.

2-فرآیند تولید خبر با استفاده از فن‌آوری ویدئو ساده‌تر بود.به این معنی که تصویر ویدئو پس از ضبط(با نادیده گرفتن مرحله تدوین)بی‌درنگ قابل نمایش و یا قابل استفاده است.در مقایسه،فرآیند آماده‌سازی صدای فیلم(در تبدیل و تدوین)تا رسیدن به دستگاه تله سینمای‌ پخش نه فقط وقت‌گیرتر بلکه از لحاظ فنی نیز پیچیده‌تر بود.3به علاوه افراد بیشتری،با تخصص‌های فنی مختلف،درگیر این فرآیند بودند.

3-هزینه تولید برنامه به صورت ویدئو ارزان‌تر تمام می‌شد.در همان دورانی که ویدئو وجود نداشت و تلویزیون برای«تصویری کردن»برنامه پخش اخبار از فیلم 61 میلی متری‌ استفاده می‌کرد،این رسانه رفته رفته وظیفه جدیدی را نیز تقبل کرد و آن برداشتن بار خبررسانی‌ از دوش سینا بود.4

در واقع از اوایل دهه 0691 به بعد،دیگر«فیلم خبری»گونه‌ای از فیلم‌های مستند سینمایی‌ قلمداد نمی‌شود بلکه سه دهه است که آن را گونه‌ای از مستندهای مربوط به ژورنالیسم‌ تلویزیونی می‌شناسیم.

اما چرا برنامه خبر تلویزیون،اتکای زیادی به فیلم‌های خبری داشته و دارد؟

چون اگر خبر بدون فیلم باشد،در این صورت آنچه که بیننده تلویزیون«می‌بیند»،معمولا نمای متوسط گوینده یا مجری خبر است که در بهترین حالت به بیننده چشم دوخته و دهانش‌ مرتب حرکت می‌کند!در این صورت،این تنها تفاوت عمده‌ای است که خبر تلویزیونی با خبر رادیویی دارد.به عبارت دیگر،بیننده تلویزیون در مقام شنونده قرار می‌گیرد:او چیز دیگری به‌ جز تصویر گوینده نمی‌بیند،پس این قطعات تصویری اخبار(فیلم‌های خبری)دست‌کم سه‌ مزیت عمده برای خبر تلویزیون دارند:

1-تصویرهای آن به متن خبر،یعنی آنچه که گوینده بیان می‌کند،واقعیت یا عینیت می‌بخشد و چون مستند است به آن اعتبار(سندیت)و در نتیجه باورپذیری می‌دهد.

2-مخاطب با دیدن فیلم خبری،از فضای استودیوی پخش خبر،به مکان و زمان وقوع خبر می‌رود.

3-توجه بیننده یا مخاطب را جلب می‌کند.

(البته این فیلم‌ها مزایای فرعی متعددی نیز دارند که این مزایا بسته به ساختار فنی یا صوتی و تصویری آنهاست.در مورد ساختار آنها بعدا در همین مقاله مطلبی را مطرح خواهیم کرد.)

اما در بعد اطلاع‌رسانی،آنچه که تلویزیون با فیلم‌های خبری خود به ما می‌دهد حجم زیاد و فشرده‌ای از انواع آگاهی و معلومات از وقایع گوناگون جهان است که با«چشم و گوش»خود آنها را دریافت و تجربه می‌کنیم.

در عین حال دو نکته را نباید از نظر دور داشت:اول اینکه آنچه را«می‌بینیم»از طریق چشم‌ خاصی یعنی چشم(عدسی)دوربین است،دوم اینکه«گزیده‌ای»از مواد تصویری برای مخاطب‌ به نمایش درمی‌آید؛گزیده‌ای که برپایه اهداف و ملاحظات متعدد رسانه‌ای و از بین حجم زیادی‌ از تصاویر برگرفته شده«انتخاب»و تدوین می‌شوند.5در نتیجه،مقدار قابل توجهی از تصاویر، کنار گذاشته می‌شود و تنها قطعات معین و محدودی از آنها به نمایش درمی‌آید.

با توجه به این زمینه،حال مشخصا به موضوع ساختار(فنی)فیلم‌های خبری می‌پردازیم: همان طور که در آغاز این نوشته اشاره شد،عرصه استفاده از دو قالب مستند در تلویزیون،یعنی‌ مستند خبری و مستند گزارشی عمدتا به مواردی از برنامه‌سازی ارتباط دارد که آن را عرصه‌ ژورنالیسم تلویزیونی می‌خوانیم،یعنی مواردی چون:تهیه و پخش اخبار،گزارش‌های مستند، خبرنگاری،گزارشگری و به‌طور کلی اطلاع‌رسانی از طریق پخش تلویزیونی.در این عرضه‌

یکی خبر و دیگری گزارش(فیلم خبری و فیلم گزارشی،که هر دو ماهیتا مستند هستند)اهمیت‌ درجه اول دارند،هرچند که حوزه این دو اغلب باهم تداخل می‌کنند،اما چنانچه آنها را از دیدگاه‌ ساختارشناسی و موازین مربوط به تهیه و تولید(عمدتا تصویربرداری و تدوین)-با توجه به‌ کاربرد و ظرفیت‌هایشان-مورد بررسی قرار دهیم،تفاوت‌هایشان مشخص می‌شود.ولی ابتدا لازم است مفهوم ساختار را روشن کرده و تعریفی از آن ارائه کنیم:

ساختار :(structure) طراحی و تنظیم عناصر و اجزایی که درون یک سیستم بر یکدیگر تأثیر متقابل و یا رابطه متقابل دارند و عملکرد آنها به پیدایش شکل‌ (Form) اثر منجر می‌شود.فیلم و یا برنامه تلویزیونی نیز به مثابه یک سیستم است.

شکل یک فیلم از ساختار یا نحوه روابط بین اجزای صوتی و تصویری آن به وجود می‌آید. بنابراین شکل نتیجه عملکردهای عناصر ساختار است و این شکل است که نهایتا بر عواطف، اندیشه و یا ذهنیت مخاطب تأثیر می‌گذارد.

عناصر ساختاری یک فیلم عبارتند از:

الف:آنچه که به شیوه‌های فیلمبرداری یک نما مربوط می‌شود(رنگ،نور،ترکیب‌بندی،حرکت‌ درون قاب،قاب‌بندی،زاویه فیلمبرداری،عمق میدان و...نظایر آنها)

ب:آنچه که به ترتیب نمایش نماها و نحوه پیوند آنها و رابطه بین صداها و نماها مربوط می‌شود که آن را فنون یا شیوه‌های تدوین می‌نامیم.

اتحاد این عناصر که برپایه موضوع و محتوای یک فیلم یا یک برنامه ساماندهی و طراحی‌ می‌شوند،ساختار یا نظام فرمال برنامه می‌نامیم که هدف از طراحی و تنظیم آن انتقال و تأثیر بر ذهنیت و نگرش مخاطب نسبت به یک موضوع معین است.

در یک فیلم مستند خبری،هدف اصلی،اطلاع‌رسانی است-آگاه کردن بیننده به‌طور سریع‌ (در زمانی کوتاه و موجز)نسبت به وقایعی که در محیط زندگی او و یا در جهان روی داده و یا در حال گذر است.6

در یک فیلم مستند گزارشی جنبه دریافت اطلاعات و شناخت از طرف مخاطب نسبت به‌ یک پدیده یا یک رویداد خاص،ابعاد نسبتا عمیق‌تر،گسترده‌تر و نسبت به فیلم خبری(اغلب)در زمان طولانی‌تری صورت می‌گیرد.مثلا اگر یک فیلم خبری فرضا طی 01 ثانیه مخاطب را از یک‌ رویداد مطلع می‌کند،در یک گزارش مستند،این کار در زمان بیشتری(فرضا در یک و حتی تا چند دقیقه)جوانب همان موضوع مورد بررسی و کاوش قرار می‌گیرد.

در یک گزارش مستند تلویزیونی فرصت بیشتری برای توجه به تکنیک‌های مختلف‌ مستندسازی،تصویربرداری،تدوین،صدا،تحقیق و تهیه متن وجود دارد،چون فرصت و یا وقت بیشتری در اختیار است.بنابراین تکنیک‌های ساخت در گزارش قاعدتا دقیق‌تر و حتی‌ متنوع‌ترند.مثلا از وجود گزارشگر،نقشه،گرافیک،عنوان‌بندی،شبیه‌سازی،انیمیشن،مدل و یا ماکت،عکس،فیلم آرشیوی،مصاحبه و حتی بازسازی نیز می‌توان در فیلم‌های مستند گزارشی‌ استفاده کرد،به اضافه اینکه موسیقی نیز می‌تواند در آن به کار آید.

براساس این دیدگاه،وقتی از فیلم خبری به فیلم گزارشی و از فیلم گزارشی به مستندهای غیر ژورنالیستی می‌رسیم،مقوله تنوع تکنیک‌ها،همچنین،ظرافت و پیچیدگی آنها،به‌طور نسبی و به‌ تدریج عمده‌تر،دقیق‌تر و موزون‌تر می‌شوند.7

از دیدگاه ساختارشناسی،فیلم مستند خبری را فیلم«بی‌شکل» (Formless) می‌خوانند.چون‌ بدون استفاده از روش‌های دراماتیک و یا بدون ملاحظات پیچیده زیبایی‌شناسی در فیلم‌سازی، جنبه‌های صریح،برجسته و گذرای یک رویداد را به نمایش می‌گذارد.این نوع فیلم،کارگردان‌ ندارد. البته با توجه به اهداف و کاربردهای آن،به کارگردان،یعنی منبع فکری و تألیفی‌ هنرمندانه‌ای که شکل را برای فیلم طراحی کند،نیز در فیلم خبری نیازی نیست.

از ویژگی‌های دیگر این نوع فیلم آن است که برخلاف فیلم‌های دراماتیک و مستندهای‌ غیر ژورنالیستی،زبان و بیان مجازی(نظیر استعاره‌پردازی،تشبیه و نمادسازی)در آن کاربردی‌ ندارند.

دیگر دلایل عمده‌ای که فیلم‌های خبری از لحاظ انضباط در شکل،ابتدایی و یا غیر جدی‌ تلقی می‌شوند عبارتست از:

1-طراحی هنری برای شکل فیلم‌های خبری ضرورتی ندارد و غالبا نیز مقدور نیست.چون‌ انجام این کار به پیش‌بینی قبلی و زمان قابل توجهی نیاز دارد.شکل،یک امتیاز هنری بارز و تعیین‌ کننده برای تأثیر هر اثر هنری است.(در مورد فیلم‌های دراماتیک یا هنری،شکل یکی از دغدغه‌های اصلی کارگردان است).

2-به خاطر ویژگی‌های مربوط به ماهیت خبر و کار خبری که فوریت،سادگی،وضوح و سرعت در رساندن پیام است،در تصویربرداری و تدوین مواد فیلم خبری امکانی برای انجام این‌ کار(طراحی شکل)«به‌طور دقیق»که مستلزم صرف وقت است،فراهم نیست.

3-چون فیلم خبری به منظور اطلاع‌رسانی و آگاهی سریع تهیه می‌شود،گاه در حد ارائه یک‌ پیام کوتاه چند ثانیه‌ای در یکی دو نما،مثلا در حد اعلان تیتر و یا عناوین اصلی خبر است. بنابراین نیازی به تکنیک‌های پیچیده و روش‌های دراماتیک ندارد.

مثلا برای فیلم خبری به‌ندرت نورپردازی می‌شود و در همه حال،استفاده از نور موجود برای تصویربردار خبر ارجحیت دارد.اما چنانچه نورپردازی نیز(به ضرورت)انجام گیرد،صرفا برای روشن‌تر شدن فضا یا صحنهء خبر است و نه برای فضاسازی دراماتیک و خلق عواطفی‌ چون ترس،دلهره و یا نشاط در بیننده،که اینها ویژه نورپردازی برای فیلم‌های دراماتیک یا هنری‌ و مستندهای غیر ژورنالیستی است.

در مورد نورپردازی فیلم‌های خبری باید اضافه کنیم که:فیلم‌های خبری اغلب با نور واقعی‌ یا نور موجود تصویربرداری می‌شوند و تصویربردار در موارد ضروری حد اکثر مجهز به یک‌ نورافکن سبک و قابل حمل است که با نیروی باطری کار می‌کند.از طرف دیگر چون نورپردازی‌ کاری وقت‌گیر است و نیاز به تجهیزات خاص دارد،پرداختن به آن باعث می‌شود که سرعت‌ عمل تصویربردار خبر کاهش یابد و احتمال دارد که او بخشی از وقایع را از دست بدهد.چون‌ سرعت عمل تصویربردار خبر خیلی اهمیت دارد،ازاین‌رو سعی می‌شود که به تحرک وی با تأمین وسایل فنی سبک،به ویژه دوربین‌های سبک و قابل حمل که در نورهای کم وضعیت نیز تصویر قابل استفاده ضبط می‌کنند،بیافزایند.دوربین‌های سبک ویدئویی که کیفیت تصویری‌ بالایی دارند از این نظر برای کار خبری در نور کم مطلوب‌اند.

علاوه بر این در بیشتر موقعیت‌های تصویربرداری خبر،امکان استفاده از سه پایه نیست. چون در اغلب مواقع،این وسیله خود می‌تواند به عامل دست و پاگیری تبدیل شود.همچنین‌ استفاده از سه پایه نیاز به محل مناسبی برای استقرار دارد،برپا کردن و تنظیم آن نیز به‌هرحال‌ وقت‌گیر است.همچنین حمل سه‌پایه احتیاج به نیوی یک دستیار دارد.در نتیجه،گروه‌های‌ تصویربرداری خبر،اغلب محدود به تصوبرداری است که در کار با دوربین روی دست مهارت‌ دارد8و در مواردی نیز یک گزارشگر(در نقش تهیه‌کننده خبر)و یا یک دستیار در کنار او فعالیت دارند.

چون مقوله تدوین مواد خبری رابطه مستقیم و تنگاتنگی با کار تصویربردار و(کمیت و کیفیت)مواد رسیده به اتاق تدوین دارد،بنابراین با در نظر گرفتن جنبه‌های زیر باید ساختار تدوینی فیلم‌های خبری را مورد بررسی قرار داد:

الف:موضوعات(رویدادهای)خبری غالبا زودگذرند.

ب:این موضوعات اغلب فقط برای یک بار روی می‌دهند و معمولا تکرارناپذیرند.

ج:در شرایط خاص تصویربرداری خبر،گاه امکان جابه جا شدن تصویربردار برای تغییر زاویه دید دوربین وجود ندارد.در اغلب موارد(مثلا دیدار شخصیت‌های سیاسی برجسته و حضور آنها در محلی خاص)وقت محدودی به تصویربرداران،عکاسان و خبرنگاران داده‌ می‌شود؛در چنین مواردی،اجازه تحرک و یا جابه‌جایی برای بیشتر نزدیک شدن به موضوع نیز ممکن است به آنها داده نشود.

این موارد باعث می‌شوند که تصاویر خبری فاقد تنوع زاویه تصویربرداری و یا انواع نما باشد، چنانچه تنوعی نیز در مواد موجود باشد، اغلب ناشی از تحرک عدم زوم است،یعنی با زوم کردن نما تغییر می‌کند نه با جابه‌جایی محل دوربین و تغییر زاویه دید آن.در نتیجه از دو جنبه‌ در ساختار تدوینی فیلم‌های خبری اغلب محدودیت به وجود می‌آید:

1-از هر نما برداشت دیگری وجود ندارد و تدوینگر معمولا محدود به استفاده از یک‌ برداشت(و یا یک نما)است.

2-چون از یک طرف موضوع و فضای رویداد خبر اغلب در اختیار تصویربردار نیست و یا رویداد تکرارناپذیر است،در نتیجه در تدوین فیلم خبری امری به نام«راکورد»بین نماها(یعنی‌ هنگام توقف تصویربرداری)وجود ندارد.به همین علت هنگام تماشای فیلم‌های خبری ما نه‌ تنها شاهد انواع پرش بین نماها هستیم بلکه به ویژه در نماها تنوع زاویه دید نیز موجود نیست. به علل بالا،ساختار تدوینی فیلم‌های خبری غالبا از نظر کیفیت(ظرافت هنری و دقت‌ تکنیکی)ضعیف و پر اشکال به نظر می‌رسد.

مسئله دیگر این است که تدوینگر فیلم‌های خبری گاه دچار کمبود مواد شده و ناگزیر می‌شود که به خاطر این کمبود و تطبیق طول زمانی فیلم با متن خبر که توسط مجری خبر(و یا گزارشگر فیلم)خوانده می‌شود،برخی از نماها را تکرار کند.از طرف دیگر،تحت شرایط خاص‌ تصویربرداری خبر،تصویربردار به منظور تهیه مواد بیشتر و متنوع‌تر،مثلا تنوع در بزرگ‌نمایی‌ نماها و یا برای تأکید بر جزئیات فضا و موضوع،همچنین برای سرعت عمل در ضبط لحظات‌ بیشتری از واقعه،ممکن است چاره‌ای جز استفاده از حرکت زوم نداشته باشد و یا ناگزیر شود که‌

با دوربین روی دست،موضوع متحرکی را دنبال کند.

با در نظر گرفتن ویژگی‌ها و شرایط کار تصویربرداری خبر،همچنین به خاطر کوتاه و گذرا بودن زمان وقایع،قاعده کلی حاکم بر کار تصویربردار خبر عبارتست از:سرعت عمل،درک‌ لحظه و آمادگی.9

اگرچه گفته شد که:بین کار تصویربردار خبر و کمیت و کیفیت موادی که برای تدوینگر فراهم می‌آورد رابطه مستقیم و تنگاتنگی وجود دارد،اما لازم است به این نکته نیز اشاره کنیم که‌ بین تصوبرداری و تدوین مواد خبری،تعارض آشکاری نیز موجود است:تصویربردار خبر برای از دست ندادن لحظات، سعی می‌کند که کمتر کار تصویربرداری را متوقف کند،یعنی زمان‌ بیشتری از واقعه را بدون وقفه پوشش دهد.این کار برای تدوینگر یعنی ضبط کردن یک نمای‌ یکنواخت و بدون قطع،چنین حالتی برای تغییر نما یعنی زوم کردن،بدون تغییر زاویه.به عبارت‌ دیگر،فقط تغییر در بزرگ‌نمایی با حفظ محور بصری دوربین که نتیجهء آن در تدوین،پرش یا پرتاب شدن موضوع به عقب و یا جلوی صحنه است.

اما از آن طرف،تدوینگر خبر،درهرحال،برای ساخت و پرداخت بهتر مواد،به ویژه اگر قرار است شرحی و یا متنی(گفتاری)با تصاویر شنیده شود،نیاز به نماهای بیشتر و متنوع‌تر (یعنی زوایا و بزرگ‌نمایی‌های متنوع و جزئیات تصویری مختلف)دارد و چون تأمین این‌ خواستهء تدوینگر-به خاطر شرایط تصویربرداری-همواره به‌طور مطلوب امکان‌پذیر نیست،به‌ همین علت مواد خبری اغلب قابلیت تدوین دقیق و نرمش لازم را(مثلا برای ایجاد تداوم) ندارند.یعنی امکان پیاده کردن یا اجرای طرح‌های منسجم و دقیق تدوینی روی مواد خبری(به‌ منظور شکل‌دهی)غالبا موجود نیست.01

نکته دیگر این است که تدوینگر،مواد خبری را معمولا براساس یک متن آماده و با زمان‌ تعیین شده تدوین می‌کند؛محدوده زمانی فیلم یا قطعه‌ای که تدوین می‌شود متناسب است با زمان خواندن متن‌11(با توجه به سرعت متعارف خواندن آن)،یعنی با مدت و یا زمانی که در پخش خبر به آن اختصاص یافته است(این زمان را معمولا دبیران خبر تعیین کرده و به تهیه‌کننده‌ و یا تدوینگر اطلاع می‌دهند).

اهمیت یک خبر،از لحاظ زمانی که به آن در تدوین فیلم خبری اختصاص می‌یابد،معمولا با چند متغیر رابطه مستقیم و نزدیک دارد:

الف:جایگاه آن در ترتیب ارائه مطالب اخبار.

ب:میزان شرح یا سطرهایی که متن دربردارد.به عبارت دیگر مقدار زمانی که به آن متن‌ اختصاص می‌یابد.

چند نکته ویژه را در این مورد نباید از نظر دور داشت:در پخش اخبار رادیو-تلویزیونی در کشور ما،گاه همه جنبه‌های یک خبر تحت تأثیر شیوه بیان گوینده،تونالیته صدای او و یا حالت‌ حسی و عاطفی خاصی که گوینده نسبت به محتوای یک خبر اتخاذ می‌کند قرار می‌گیرد.از این‌ شیوه‌ها گرچه اغلب برای جلب توجه مخاطب استفاده می‌شود اما گاه نیز دو متغیر اصلی را که در بالا به آنها اشاره شد کاملا تحت الشعاع آن قرار می‌دهد.(لیکن متغیرهای دیگری نیز به صورت‌ فرعی و موردی وجود دارند که آنها را هم نباید از نظر دور داشت:در مواردی خاص گاه پیش‌

می‌آید که مقدار مواد تصویری که برای تدوین در اختیار تدوینگر است بر اهمیت یک خبر تأثیر می‌گذارد. مجموعا این تأثیرات است که اهمیت و جایگاه یک خبر را تعیین می‌کند وگرنه در شرایط متعارف عمدتا همان دو موردی است که در بالا برشمردیم).

درهرحال، تدوینگر فیلم خبری محدود است به:

الف-زمان:فشار(کمبود)وقت و شتاب در کار خبری،مجال چندانی برای اعمال دقت در تدوین مواد باقی نمی‌گذارد.مثلا گاه پیش می‌آید که متن یک خبر در حال پخش است اما آخرین‌ نماهای فیلم آن در حال تدوین می‌باشد!و یا در موارد اضطراری مربوط به پخش یک خبر فوری‌ و خاص(پیش‌بینی نشده)در بین اخبار دیگر(پیش‌بینی شده)در جدول موضوعات پخش خبر نیز همین‌طور است.درهرحال ضرورت کار خبری از این موارد بسیار دارد که فشار را بر تدوینگران خبر چنان مضاعف می‌کند و کار آنها را از کیفیت می‌اندازد.دستگاه تدوین ویدئویی‌ (بدون میکسر تصویر) Cut and Edit ،چاره‌ساز این مواد است!

ب-متنی که سردبیران خبر نوشته‌اند:تدوینگر فیلم خبری ناگزیر است مواد را از لحاظ برابری متن با تصویر،معادل‌سازی‌21کرده و طول نماها را با زمان قرائت آن‌ تطبیق دهد.

ج-کیفیت و کمیت موادی که تصویربردار خبرگرفته است: اگرچه در این مورد قبلا به نکاتی اشاره شد اما نکات دیگری چون«فلاش زدن» (Flash Editing) بین‌ دو نمای پرش‌دار که از یک موضوع گرفته شده و عمدتا در صحنه‌های مصاحبه به اجبار مورد استفاده قرار می‌گیرد.به خاطر فقدان تداوم فیزیکی بین دو نما و گاه حذف چند جمله از سخنان‌ یک نفر که به اجبار پرشی در دو پاره از یک نماست و با«فلاش فریم»،چشم مخاطب را تحت‌ تأثیر قرار می‌دهد تا متوجه پرش نشود یا اسلوموشن(کند)کردن نمایی که طول آن اساسا کوتاه‌ است و یا تکرار یک نما(البته دو تمهید اخیر را روی هر نمایی به ویژه اگر آن نما حرکت داشته‌ باشد نمی‌توان پیاده کرد و نماهای خاصی را که معمولا بی‌حرکت‌اند می‌توان کند و یا تکرار کرد). درهرحال برای دادن یک ساختار«حتی الامکان»مؤثر و منسجم به یک فیلم خبری-فیلمی‌ که از تحقیق،متن،تصویربرداری،تدوین و گویندگی مناسبی برخوردار باشد-نکات و ویژگی‌های زیر را باید در نظر گرفت:

1-نمایش مهم‌ترین و جذاب‌ترین جنبه‌های خبر و یا واقعه(ارائه گزیده متعادل اما موجزی‌ از خبر با توجه به اهمیت و ظرفیت زمانی پخش آن،طوری که مخاطب،واقعه را در کمترین زمان‌ ممکن کامل و بی‌ابهام تشخیص دهد).

2-گزینش«جزئیات»تصویری مهم و مؤثر در تدوین و تأکید بر نکات حائز اهمیت(که‌ رعایت این نکته ضریب دقت در ارتباط با مخاطب را برای دریافت صریح پیام افزایش می‌دهد). 3-حفظ تداوم منطقی مراحل واقعه(آرایش تدوینی یا توالی درست نماها و صداها،مرتبط با ترتیب واقعه).

البته باید در نظر داشت که انتخاب تصاویر(نماها)برای تأمین اهداف فوق در تدوین،در همه حال،مرتبط است با کیفیت فنی ضبط آنها و گزینش بهترین و زیباترین قسمت‌هایی از موادی که تصویربردار گرفته است.

پی‌نوشت‌ها:

(1)-برای اطلاع از این جنبه‌های«فیلم مستند خبری»به کتاب‌های زیر می‌توان رجوع کرد:

-تاریخ سینمای مستند،نوشتهء:اریک بارنو،ترجمهء:احمد ضابطی جهرمی،انتشارات سروش،0831، فصل‌های 1،2،7،9.

-فن تدوین فیلم،نوشته:کارل رایتس و گوین میلر،ترجمه:و ازریک در ساهاکیان،انتشارات سروش، صفحات 332-912 و 551-041.

(2)-ادوار تکامل و تحول تلویزیون به‌طور خلاصه به این شرح است:

دوره اول:سال‌های 0591-6391(پخش برنامه‌های تلویزیونی در سطح منطقه‌ای یا محلی).

دوره دوم:سال‌های 0791-0591(پخش برنامه‌ها در سطح ملی).

دوره سوم:سال‌های 0991-0791(پخش برنامه‌ها در سطح بین المللی و جهانی).

دوره چهارم:سال‌های 0991 تاکنون(که دوره گسترش ماهواره‌های مخابراتی تلویزیونی است).

مرحله جدیدی که از اوایل قرن حاضر آغاز شده،عصر تلویزیون‌های دیجیتالی،پدیده‌ تلویزیون‌های اینترنتی و فعالیت ماهواره‌های تلویزیونی داخل جوّ است.

(3)-قبل از اختراع ویدئو و رواج کامل فن‌آوری آن-فن‌آوری که دست‌کم هر ده سال یک‌بار دستخوش‌ تغییر چشمگیر شده*-فشار زمان در تهیه فیلم خبری به تهیه‌کنندگان چنان بود که در فاصله سال‌های‌ 5691 تا 5791،کارخانه‌های سازنده فیلم‌های خام 61 میلی‌متری،نه فقط امولسیون ریور سال را برای‌ مصارف خبری تولید کردند،بلکه در لبه همان فیلم،نوار(تراک)باریکی از صدای مغناطیسی کشیدند و به اصطلاح فیلم ریور سال مگنت‌دار (Prefabric Coationg) را در اختیار فیلمبرداران و واحدهای خبر تلویزیون قرار دادند.مزیت این فیلم چنان بود که صدا را می‌شد در سر صحنهء خبر یا گزارش،به طریق‌ «تک‌باند» (Single system) ضبط کرد و پس از اتمام مرحله ظهور در لابراتور،آن را سریعا به واحد تدوین خبر رساند.(از این شیوه بعدها برای تولید فیلم خام صدادار سوپر هشت در کاست استفاده‌ شد).درهرحال،این راه کار باعث شد که کارخانه‌های سازنده دوربین‌های 61 میلی متری،نظیر اکلر، ناچار شوند که یک«هد»ضبط صدای مغناطیسی(«هد»حاشیه)به دوربین اضافه کنند.البته تدوین این‌ نوع فیلم(فیلم ریور سال با صدای حاشیه)برای تدوینگران فیلم‌های خبری،محدودیت‌ها و مشکلات‌ متعددی را ایجاد می‌کرد که عمده‌ترین آن پرش‌های صوتی بین نماها بود.به علاوه هیچ صدای دیگری‌ را نیز نمی‌شد به صدای اصلی فیلم اضافه کرد،به جز متنی که گوینده در استودیو خبر هنگام پخش‌ فیلم به‌طور جداگانه‌ای همزمان می‌خواند.این نوع نظام فنی تولید فیلم خبری درهرحال مزایایی هم‌ داشت:

چون صدابرداری«دوبل باند» (Double system) برای فیلم خبری نه فقط نیازمند تبدیل صدای ربع‌ اینچ به نوار صدای مغناطیسی 61 میلی متری بود،بلکه ابتدا تدوین و سپس پخش تلویزیونی آن(با تله‌ سینمای پخش)مستلزم حفظ عامل همزمانی‌ (SYNC) نوارهای جداگانه تصویر و صدای فیلم بود.در هر صورت،همه این کارها نیاز به صرف وقت،اتلاف بیشتر مواد و افزایش هزینه تولید بود.سرانجام، فن‌آوری ویدئو(کم‌وبیش)بر این مشکلات و مسائل دست و پاگیری که تهیه‌کنندگان فیلم خبری با آن‌ مواجه بودند،چیره شد.

(4)-درحالی‌که از همان سال‌های اولیه اختراع سینما،تعداد زیادی از شرکت‌های سینمایی در امر تولید فیلم‌های خبری فعالیت داشتند،فیلمبرداران لومیر در سراسر اروپا،بخش‌هایی از آسیا،اقیانوسیه و افریقا پراکنده بودند.شرکت‌هایی چون بیوگراف(در امریکا)و پاته(در فرانسه)در این میان شهرت و سابقه زیادتری نسبت به رقبای خود داشتند.این دو،در اغلب کشورها،شعبه‌های تهیه فیلم خبری دایر کرده بودند.چنین شرکت‌هایی حتی تا اواسط دهه 0691 نیز در تولید فیلم خبری فعال بودند.ما با رواج‌ تلویزیون و اقبال مردم برای تماشای چند نوبت اخبار(تازه)از این رسانه،تعطیل شدند.

براساس گزارش ارنست روز (E.Rose) در کتاب‌ "The American Cinema" (ص 103)،بین‌ سال‌های 0091 تا اواسط دهه 0691،فقط در ایالات متحده امریکا،بیش از نیم بیلیون فوت فیلم‌ سینمایی برای مقاصد خبری استفاده شده است.برای اطلاع از جزئیات این گزارش،رجوع کنید به:

The American Cinema,edited by Donald Syaple,USA Information Agency,Washington D.C/1973,p.301-312.

(5)-مشکلات مربوط به نگهداری و جاگیری و مسائلی از قبیل آرشیو کردن(طبقه‌بندی و فهرست کردن‌ موضوعی مواد خبری و نوارها)باعث می‌شود که با گذشت چند روز از پخش خبر،کاست‌ها یا نوارهای اصلی دوربین را پاک کنند تا مجددا مورد استفاده قرار بگیرند،اما قطعاتی که«انتخاب» (تدوین)و پخش می‌شوند-بسته به اهمیت موضوع آن-ممکن است تا سال‌ها در آرشیو خبر باقی‌ بمانند یا حفظ شوند تا در آینده مورد استفاده احتمالی قرار گیرند.

(6)-بعد زمانی در مورد آنچه که«خبر»می‌نامیم اهمیت اساسی دراد.زیرا خبر یک یا مجموعه‌ای از آگاهی‌ها نسبت به موضوعی است که تا لحظاتی قبل آن را نمی‌دانستیم(به اصطلاح،از آن بی‌اطلاع یا «بی‌خبر»بودیم).بنابراین،چیزی را می‌توانیم«خبر»بنامیم که زمانی هرچند کوتاه از وقوع یا شروع آن‌ «گذشته»است،یعنی در حال شکل‌گیری است و یا خاتمه پذیرفته است.این قبیل اخبار می‌توانند جنبه‌ استنادی داشته باشند،مثلا با استناد به فیلم خبری و یا گزارش مصور خبری.اما در مورد وقایعی که‌ هنوز روی نداده و یا در پیش‌اند،اعتبار و اصالت آنچه که به عنوان«خبر»منتشر می‌شود،قابل بحث‌ است.چون جنبه استنادی ندارند ازاین‌رو«محتمل‌اند»و یا چیزی در حد«پیش‌بینی»باید تلقی‌ شوند.

(7)-پرداختن به ذکر دیگر مشخصات یا ویژگی‌هایی که مستندهای ژورنالیستی(خبر و گزارش)را از مستندهای غیر ژورنالیستی در تلویزیون از هم متمایز می‌کند،همچنین شرح ویژگی‌های اختصاصی‌ مستند گزارشی و تفاوت‌های آن با مستند خبری،مستلزم نگارش مقالات جداگانه‌ای است؛در مقاله‌ حاضر تمرکز ما روی مستندهای خبری است.

(8)-تصویربردار خبر اغلب ناگزیر است که از دوربین روی دست استفاده کند.شرایط تصویربرداری یا موقعیت‌های اضطراری کار خبری ایجاب می‌کند که سه پایه در اغلب مواقع از وسایل کار تصویربردار حذف شود،اما دوربین روی دست نیز گاه موجب ایجاد لرزش در تصاویر و یا عدم تعادل در قاب‌بندی نماها می‌شود،درهرحال باید در نظر داشت که موضوع خبر،غالبا در اختیار تصویربردار نیست.

(9)-چون زمان تصویربرداری خبر به علل مختلف محدود است،در نتیجه،آمادگی(نه فقط سرعت‌ عمل)تصویربردار مهم‌ترین شرط موفقیت در کار اوست.این آمادگی عمومی شامل آمادگی‌های‌ جسمانی،آمادگی وسایل کار و آمادگی ذهنی می‌شود.آمادگی ذهنی در این مورد عبارتست از:درک‌ لحظه،سرعت تصمیم‌گیری و کنش و استعداد پیش‌بینی که گاه آنها را مترادف با مفهوم جامع«تحرک» می‌گیرند(تحرک فیزیکی و تحرک ذهنی).

(10)-اغلب هم یا فرصت این کار نیست و یا انجام و اجرای آن ضرورتی ندارد.(نه فقط اینکه در«همه‌ حال»قابلیت تدوین مواد خبری کم است).تصویربرداران خبر نیز اغلب بی‌جهت متهم می‌شوند که‌ بدون داشتن فکر و یا نگرش تدوینی به تصویربرداری می‌پردازند.البته اینکه چرا این قبیل مواد مستند قابلیت تدوین مطلوب و مناسب را برای ساختارپذیری ندارد،علل دیگری هم دارد.فرضا:مسائلی‌ چون نور و رنگ(کلوین)در این مورد دخیل‌اند و یا مسائل مربوط به صدا و صدابرداری،ریخنگی نوار ویدئویی و...بالاخره ملاحظات متنوع یا متعدد مربوط به پخش خبر که تعیین می‌کند«چه تصاویری‌ باید نشان داده شوند و چه تصاویری باید حذف شوند».اینها نیز به نوبه خود برای تدوین مطلوب‌فیلم خبری محدودیت پیش می‌آورند.

(11)-نکته جالب در چنین مواردی این است که هنگام تدوین،معمولا سعی می‌شود که به ازای آنچه‌ گوینده یا گزارشگر بیان می‌کند،به نمای متناسب آن گفته نیز در همان لحظه برش شود.این عمل‌ تدوینگر،دو نتیجه در بردارد:یکی اینکه متن(سخنان گوینده)را مصور می‌کند؛البته به شرطی که نمای‌ معادل آن(از لحاظ موضوعی و یا مفهومی)موجود باشد.(به این کار نمی‌توان تدوین گفت در واقع‌ نوعی تصویرگذاری یا قرینه‌سازی روی صداست).به عبارت دیگر،متن تعیین می‌کند که چه نمایی،در چه زمانی و با چه طولی،برش و دیده شود.نتیجه بعدی این است که چون تصاویر برپایه متن برش‌ می‌شوند،بنابراین ریتم برش نماها تابعی است از متن و سرعت خواندن آن توسط گوینده.

(12)-در معادل‌سازی گاه تدوینگر خبر ناگزیر است که از دانش عمومی خود،فرضا دانش سیاسی، جغرافیایی،ورزشی و...نظایر آن استفاده کند.مثلا در فیلم خبری گرفته شده از یک دیدار سیاسی، چند شخصیت باهم در حال گفت‌وگو و یا مذاکره هستند و قرار است تصاویر آنها مطابق متن تدوین‌ شود،در چنین مواردی تحت اضطرار و کمبود وقت،کسی نمی‌تواند به تدوینگر کمک کند و یک یک‌ این شخصیت‌ها را به او معرفی نماید.در نتیجه تدوینگر باید به انواع دانش اجتماعی،فرهنگی،به ویژه‌ دانش مربوط به شخصت‌ها و وقایع روز مسلح باشد.

(*)این تغییرات چشمگیر فن‌آوری ویدئو بیشتر در جهت افزایش وضوح و غنای رنگ تصویر یعنی آنچه‌ که اصطلاحا کیفیت می‌نامند،سبک‌تر شدن دوربین‌های قابل حمل،کم حجم شدن کاست و افزایش‌ طول نوار در آن،تغییر سرعت و سیستم ضبط،افزایش باند فرکانس صدا،و حرفه‌ای‌تر شدن امور تدوین و صداگذاری بوده است.البته شیوه تدوین دیجیتالی و یا رایانه‌ای که اکنون در حال استقرار در کشور ماست،از این بحث مستثنی است.چون آنچه که گفته شد مربوط به نظام سنتی تولید برنامه‌های‌ ویدئویی یعنی تدوین به صورت خطی روی نوار (Linear Vidio tape editing) است و موضوع‌ تدوین دیجیتالی از این حوزه خارج و مستثنی می‌باشد.

ثبت شده توسط : م.ر فرزین

نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :

تمامي حقوق اين سايت متعلق به دانشکده صدا و سيما قم است.